Şırnak Gezilecek Yerler: Cizre ve Mezopotamya kültürü

Cizre Ulu Cami ve Kırmızı Medrese: Taşın, tuğlanın ve eğitimin izleri

Şırnak’ın kültürel mirasını tanımak isteyenler için Cizre, birbiriyle ilişkili tarihî yapıları birlikte okuyabileceğiniz güçlü bir başlangıçtır. Gezi planında ilk ayrım, Cizre ilçe merkeziyle Şırnak şehir merkezinin aynı yer olmadığını bilmektir. Konaklamanızı Şırnak merkezinde yapıyorsanız Cizre’ye ulaşımı ayrı bir yolculuk olarak düşünmelisiniz. Ulu Cami, Kırmızı Medrese ve Abdaliye çevresini görmek isteyenler için günlük programı Cizre’de yoğunlaştırmak daha anlaşılır bir rota oluşturur. Burada amaç, birbirinden kopuk anıtların önünde kısa fotoğraf molaları vermekten çok ibadet, eğitim ve edebiyatın aynı kentte nasıl yan yana bulunduğunu görmek olmalıdır. Yanınıza küçük bir not defteri almak, benzer isimli yapıları ve kişileri birbirine karıştırmamanızı kolaylaştırabilir.

Cizre Ulu Cami, Dağkapı Mahallesi’ndedir. Kültür Portalı, yapının kitabelerini temel alarak Musul Atabekleri dönemindeki 1155–1160 yıllarına işaret eder; sonraki yüzyıllardaki onarımları da kaydeder. Bu bilgi, camiyi tek seferde tamamlanmış ve hiç değişmeden kalmış bir yapı gibi görmemeniz gerektiğini anlatır. Ziyaret sırasında avlu çevresini, taş duvarlarla tuğla minarenin ilişkisini ve farklı açıklıkları birlikte inceleyebilirsiniz. Eski bir camide malzeme ve örgü değişiklikleri dikkat çekicidir; ancak gördüğünüz her farklı taşı belirli bir yüzyıla kendi başınıza tarihlemek yerine açıklama panoları ve güvenilir mimari bilgilerle karşılaştırın. Yapının uzun kullanım geçmişi, yalnızca ilk yapım tarihinden daha kapsamlı bir hikâye sunar.

Ulu Cami’yle ilgili en sık karıştırılan ayrıntılardan biri metal kapısıdır. Ejder figürlü kapı tokmağıyla tanınan bu tarihî eser, resmî tanıtıma göre İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi’ndedir. Dolayısıyla Cizre’ye geldiğinizde internette gördüğünüz özgün metal kapıyı mutlaka yerinde bulacağınızı düşünmeyin. Cami ziyareti ile taşınabilir sanat eserinin müzede görülmesi birbirini tamamlayan iki ayrı deneyimdir. Bu ayrımı bilmek, yapıya ait bir parçanın başka şehirde sergilenmesinin geçmişle kurduğumuz ilişkiyi nasıl değiştirdiğini düşündürür. Cizre’de yapının mekânını, İstanbul’da ise kapının işçiliğini incelemek mümkündür; müze sergilemesinin güncel durumu ayrıca kontrol edilmelidir. Bir gezi fotoğrafının başlığında Cizre yazması, fotoğrafın mutlaka Cizre’de çekildiği anlamına gelmez.

Kırmızı Medrese’ye geçtiğinizde malzeme ve işlev değişimi belirginleşir. Adını kırmızı tuğladan alan yapı, medrese, mescit ve türbeyi bir araya getiren bir bütündür. Kültür Portalı açık avlulu, iki eyvanlı düzenini anlatır. Eyvan, bir yüzü avluya açılan örtülü mekândır; bu kavramı bilmek kapılarla odalar arasındaki farkı görmenizi kolaylaştırır. Öğrenci ve müderris odalarının avlu çevresindeki yerleşimi, eğitimin yalnızca ders verilen tek bir salonda gerçekleşmediğini düşündürür. Avluyu dolaşırken hangi mekânın dışarıya, hangisinin içteki ortak alana yöneldiğine bakabilirsiniz. Böylece kırmızı tuğlayı yalnızca fotoğrafta güzel duran bir yüzey olarak değil, farklı işlevleri bir araya getiren mimarinin parçası olarak değerlendirmiş olursunuz.

Ulu Cami ile Kırmızı Medrese’yi aynı gezi içinde görmek, Cizre’nin tarihini yapı türleri üzerinden karşılaştırma fırsatı verir. Camide ortak ibadet mekânı ön plandayken medresede eğitim odaları, avlu ve mescit arasındaki ilişki öne çıkar. Her iki yerde de güncel kullanımın sürdüğünü veya belirli bölümlerin ziyaret için sınırlandırılabildiğini hesaba katın. İbadet edenlerin bulunduğu saatlerde sessiz davranmak ve kişileri izinsiz fotoğraflamamak ziyaretin doğal parçasıdır. İçeri giriş imkânı değişirse dış mimariyi ve çevre ilişkisini incelemek de anlamlıdır. Rotanızı yalnızca bütün kapıların açık olacağı varsayımına bağlamak yerine, görebildiğiniz ayrıntılardan hareketle kurun. Sonraki durak olan Abdaliye Medresesi, bu mimari gözlemi Cizre’nin edebî hafızasıyla buluşturacaktır.

Abdaliye Medresesi ve Mem û Zîn: Cizre’nin edebî hafızası

Cizre’de mimarinin yanında hikâyelere de zaman ayırmak isteyenlerin uğraklarından biri Abdaliye Medresesi ve Mem û Zîn Türbesi’dir. Burada iki ayrı katmanı birlikte görürsünüz: Günümüze parçalar hâlinde ulaşan bir eğitim ve ibadet yapısı ile o yapıyla ilişkilendirilen edebî anlatı. Bunlardan birini diğerinin yerine koymak, ziyaretin anlamını daraltır. Medreseyi yalnızca bir aşk hikâyesinin dekoru gibi görmek mimarisini gözden kaçırır; yalnızca taşları incelemek de insanların buraya yüklediği anlamı eksik bırakır. Bu nedenle önce avluyu ve kalan yapı bölümlerini tanıyıp ardından türbeye ve anlatının kültürel yerine odaklanmak iyi bir gezi sırası oluşturur. Böylece mekânın fiziksel düzeniyle hikâyesi zihninizde daha kolay birleşir.

Cizre Kaymakamlığının tanıtımına göre medrese 1437’de Emir Abdal tarafından yaptırılmıştır. Bugün yapının tamamı özgün biçimiyle ayakta değildir; mescit, türbe, bir hücre, giriş bölümü ve eyvan gibi parçalar üzerinden okunur. Doğu ve batı kanatlarındaki odaların temel kalıntıları, avlu çevresindeki eski düzeni düşünmenize yardımcı olur. Kırmızı Medrese’de gördüğünüz avlu ve oda ilişkisini burada hatırlamak, iki eğitim yapısını karşılaştırmak için somut bir yol sunar. Birindeki daha bütünlüklü düzenle diğerindeki kalan parçaları karşılaştırırken boşlukları hayal gücüyle kesin bilgiye dönüştürmemek gerekir. Nerede özgün duvar, nerede sonradan eklenmiş bir bölüm bulunduğunu mevcut açıklamalar üzerinden değerlendirin. Restorasyon ve yeni kullanımlar, tarihî yapılarda tek bir dönemin görünümünü kesintisiz biçimde korumaz.

Mem û Zîn Türbesi, medresenin avludan inilen alt bölümündedir. Kaymakamlık, basamaklarla ulaşılan tonozlu mekânda üç mezar bulunduğunu anlatır. Bu fiziksel düzen, türbeyi yukarıdaki avludan farklı bir deneyime dönüştürür: Daha dar, daha az ışıklı ve ziyaretçilerin sessizliğe dikkat etmesi gereken bir alana geçersiniz. Merdiven kullanmakta zorlanan kişiler, alt bölüme erişimi önceden sormalıdır; avluyu görmekle bütün mekânlara aynı kolaylıkla ulaşmak aynı şey değildir. Buradaki mezarlar yerel anlatıda Mem, Zîn ve Bekir’le ilişkilendirilir. Bu ilişkiyi halkın kültürel hafızasının parçası olarak aktarmak, edebî hikâyedeki her olayın tarihsel olarak kanıtlandığını ileri sürmekten farklıdır. Ziyaret sırasında bu ayrımı korumak hem anlatıya hem bilgiye özen göstermektir.

Ahmed-i Hânî’nin Mem û Zîn adlı mesnevisi, kavuşamayan iki gencin aşkını anlatırken insan ilişkileri ve dönemin toplumsal hayatı üzerine de düşünür. Kültür ve Turizm Bakanlığının yayın tanıtımı, eseri Kürt edebiyatının önemli bir parçası olarak ele alır. Cizre’ye gelmeden önce hikâyenin kısa bir özetini okumak, türbe ziyaretini yalnızca isimleri öğrenmekten çıkarır. Tam metne yönelmek isteyenler, özgün dildeki anlatımla Türkçe çeviriyi birlikte sunan baskıları değerlendirebilir. Bakanlığın 2010 baskısında yazma nüsha örneği, Latin harflerine aktarım ve çeviri birlikte verilmiştir. Böyle bir düzen, aynı hikâyenin farklı yazı biçimleriyle nasıl taşındığını görmenizi sağlar; fakat yayınevinin eski katalog fiyatını güncel satış bedeli olarak kabul etmemek gerekir.

Bu durağın ardından gezi notunuzu üç soruyla toparlayabilirsiniz: Medreseden hangi yapı parçaları kalmış, türbeye hangi mekânsal geçişle ulaşılmış ve hikâye burada nasıl hatırlanıyor? Soruların cevapları aynı türden değildir; biri mimari gözleme, biri erişime, diğeri kültürel yoruma dayanır. Bu ayrım, Cizre’de birbirine yakın görünen yerleri daha dikkatli anlamanıza yardımcı olur. Ulu Cami, Kırmızı Medrese ve Abdaliye için ayırdığınız zamanı fotoğraf sayısına göre değil, ilginize göre dağıtın. Edebiyat meraklıları türbe ve anlatıya, mimari meraklıları avlularla yapı parçalarına daha uzun zaman ayırabilir. Şırnak’ın bütün ilçelerini tek güne eklemek yerine Cizre’de bu bağlantıları kurmaya zaman bırakmak, ilk ziyaretin daha kalıcı bir iz bırakmasını sağlar.

Sık sorulan sorular

Cizre Ulu Cami’nin ejderli kapısını yerinde görebilir miyim?

Caminin tarihî metal kapısını Cizre’de mutlaka göreceğiniz beklentisiyle gelmeyin. Kültür Portalı, metal kapıyı İstanbul Türk ve İslam Eserleri Müzesi koleksiyonuyla ilişkilendirir; ejder figürlü tokmak da yapıyla birlikte anılan önemli eserlerdendir. Cizre’de ziyaret ettiğiniz şey öncelikle caminin mimari mekânıdır; kapıya ait özgün sanat eserinin müzedeki sergilenmesi ayrı bir konudur. İnternette kapının yakın çekimini gördüğünüzde fotoğraf açıklamasında müze adını arayın. Görselin bir Cizre rehberinde kullanılması çekildiği yerin de Cizre olduğu anlamına gelmez. Bu ayrımı bilmek, yerinde karşılaşacağınız görüntüyü doğru değerlendirmenizi sağlar. Camide avlu, taş duvarlar, tuğla minare ve kitabelerle ilgilenebilir; metal işçiliğini ayrıntılı incelemek için İstanbul’daki müzenin güncel sergileme bilgisini ayrıca kontrol edebilirsiniz. Müze koleksiyonunda yer almak her eserin her zaman aynı vitrinde sergilendiği anlamına gelmediğinden, özellikle bu parça için yolculuk yapacaksanız önceden bilgi alın. Kapının hikâyesi iki şehir arasında bağlantı kurar; bu bağlantı cami gezisini eksiltmez, mimariyle taşınabilir kültür varlıklarını birlikte düşünmenizi sağlar. Fotoğraf ve notlarınızda da yapıyla eserin bugün bulunduğu yeri ayrı yazmanız karışıklığı önler.

Mem û Zîn Türbesi ile Abdaliye Medresesi ayrı yerlere mi gidilerek görülür?

Türbe, Abdaliye Medresesiyle aynı tarihî yapı bütününün içindedir; başka bir ilçe yolculuğu gerektiren bağımsız bir durak değildir. Cizre’nin Dağkapı çevresindeki medrese alanına geldiğinizde önce avlu ve günümüze ulaşan yapı parçalarıyla karşılaşırsınız. Türbe ise avludan basamaklarla inilen alt bölümde bulunur. Bu yüzden haritada iki farklı isim görmeniz, iki uzak konum arasında ulaşım ayarlamanız gerektiği anlamına gelmez. Ancak aynı alanda bulunmak, tüm bölümlerin her zaman açık olduğu veya herkes için aynı kolaylıkla erişilebildiği anlamına da gelmez. Merdiven kullanımı güçse alt bölümün koşullarını görevliye sorun. Hikâyeyle ilgileniyorsanız ziyaret öncesinde Ahmed-i Hânî’nin eserinin bir özetini okumak faydalı olur; böylece medrese tarihiyle edebî anlatıyı birbirine karıştırmadan takip edebilirsiniz. Mezarların Mem, Zîn ve Bekir’le ilişkilendirilmesi yerel anlatının parçasıdır; eserdeki olayları yalnızca mezar adlarına dayanarak kanıtlanmış tarih gibi değerlendirmeyin. Kırmızı Medrese ve Ulu Cami’yi de Cizre programına ekleyebilirsiniz, fakat her durakta görmek istediğiniz ayrıntılara zaman bırakın. Türbedeki diğer ziyaretçilerin sessizliğine ve kişisel alanına saygı göstermek, bu kültür gezisinin önemli bir parçasıdır.

Kaynaklar: Kültür Portalı · Cizre Ulu Cami, Kültür Portalı · Kırmızı Medrese, Cizre Kaymakamlığı · Abdaliye Medresesi ve Mem-u Zin, Kültür Portalı · Mem U Zin Türbesi, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü · Mem û Zîn yayını

Kapak fotoğrafı: MikaelF · Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0. Arşiv fotoğrafı; kartlarda kadraja sığdırılarak gösterilir.